ثمرات اراده و همت

1. رسیدن به کرامت

مولای متقیان امیر مومنان علی علیه السلام یکی از نتایج مهم داشتن همت و اراده بلند را رسیدن به کرامت بیان می نمایند.
الْكَرَمُ نَتِيجَةُ عُلُوِّ الْهِمَّة
کرامت زاییده بلند همتی است.
تصنیف غررالحکم و دررالکلم ص 382 ، ح 8678

2. بی نیازی از مردم

هر کدام از ما دوست داریم از دیگران بی نیاز باشیم. اصولا نیاز به دیگران چیز خوبی نیست و تنها نیاز به خدا برای ما مطلوب و دل پسند است؛ به همین دلیل همواره یکی از دغدغه های همه افراد رسیدن به مرحله ای در زندگی است که به هیچ کس وابسته و نیازمند نباشد.
امام جعفر صادق علیه السلام راه رسیدن به این مرحله را در داشتن اراده و هموار کردن رنج همت برای تجارت کردن بیان می کنند.
مَنْ طَلَبَ التِّجَارَةَ اسْتَغْنَى عَنِ النَّاس
هر کس دنبال تجارت رود از مردم بی نیاز می شود.
کافی (ط-الاسلامیه) ج 5 ، ص 148 ، ح 3

3. رسیدن به جایگاه اجتماعی

مردم ذاتا افراد بلند همت را ستایش می کنند و آن ها را بزرگ می دارند. بنابراین، هر چه کسی همت بلندتر و اراده محکم تری از خویش نشان بدهد، بین مردم ارجمندتر خواهد بود.
امام اول، علی علیه السلام در این خصوص می فرماید:
مَنْ رَقَى دَرَجَاتِ الْهِمَمِ عَظَّمَتْهُ الْأُمَم
هر که از نردبان همت بالا رود ، ملت ها او را بزرگ دارند.
تصنیف غررالحکم و دررالکلم ص 448 ، ح 10270

4. قوی شدن

وقتی نیت، تصمیم و اراده در انسان قوی و محکم شود، دیگر انسان روی ضعف و ناتوانی را نخواهد دید. نیت قوی، انسان را قوی می کند. تصمیم جدی انسان را به موفقیت می رساند و اراده محکم انسان را قدرتمند می کند.
لذا امام صادق علیه السلام می فرماید:
ما ضَعُفَ بَدَنٌ عمّا قَوِيَت علَيهِ النِّيَّةُ
هنگامى كه نيت محكم و قوى باشد، بدن ضعيف و ناتوان نخواهد شد.

5. رسیدن به سعادت

تصمیم استوار، اراده محکم هنگامی که با دور اندیشی همراه باشند، قطعا انسان را به سعادت و خوشبختی و شادکامی خواهند رساند. چرا که دوراندیشی به انسان توانایی داشتن دید درست نسبت به مسیر را می دهد، تصمیم استوار انگیزه فرد را برای حرکت برمی انگیزاند و اراده محکم او را در طی مسیر استوار و ثابت قدم می کند. ماحصل چنین همراهی بدون شک موفقیت و کامیابی است.
به همین دلیل مولا علی سلام الله علیه می فرماید:
إِذَا اقْتَرَنَ الْعَزْمُ بِالْحزْمِ کَمَلَتِ السَّعَادَة
هرگاه تصميم و اراده با دورانديشى قرين هم شوند، خوشبختى كامل شود.
عیون الحکم و المواعظ، ص 135

آنچه ذکر شد، تنها بخشی از اثرات اراده و همت در زندگی فرد بود؛ اما در ادامه دو روایت از امام حسن مجتبی علیه السلام در مورد توصیه به اراده و همت را ذکر می کنیم.

امام حسن مجتبی علیه السلام فرمودند:
اتَّقُوا اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ وَ جِدُّوا فِي الطَّلَبِ وَ تُجَاهَ الْهَرَبِ وَ بَادِرُوا الْعَمَلَ قَبْلَ مُقَطَّعَاتِ النَّقِمَاتِ وَ هَاذِمِ اللَّذَّات؛
ای بندگان خدا ! تقوا پیشه کرده و برای رسیدن به خواسته ها تلاش کنید و از کارهای ناروا بگریزید و قبل از آنکه ناگواری ها به شما روی آورند و نابود کننده لذات (مرگ) فرا رسد ، به کار (های نیک) مبادرت ورزید.
تحف العقول ص 236 – بحارالانوار( ط – بیروت) ج 75 ، ص 109

و در روایت دیگر فرمودند:
و اعمل لدنياك كأنّك تعيش أبدا و اعمل لآخرتك كأنّك تموت غدا؛
برای دنیایت چنان کار کن که گویا برای همیشه (در این دنیا) خواهی بود. و برای آخرتت (نیز چنان) سعی و تلاش کن که گویا فردا از این دنیا خواهی رفت.
بحارالانوار(ط – بیروت) ج 44 ، ص 139

و سخن پایان این بخش این که حضرت علی علیه السلام می فرماید:
هرکس همتش کم باشد، فضایلش از دست می رود.
غررالحکم و دررالکلم، ص 359

احادیث اراده و همت

اراده و همت چگونه باید باشد؟

نوشته ثمرات اراده و همت در احادیث اولین بار در محمد مصطفی حسینی. پدیدار شد.

در ادامه به بخشی از احادیث معصومین در مورد اراده و همت می پردازیم.

احادیث همت و اراده

حضرت علی علیه السلام که نه تنها مردان میدان های سخت جهاد بود، تلاشگر عرصه اقتصادی و بهترین سرپرست برای خانواده و ایتام نیز بود. برای کسانی که دنبال الگو می گردند، او الگوی بسیار خوبی از یک مرد دارای اراده قوی و الاهی بود.

اراده ای که آن قدر استوار بود که درب قلعه خیبر را نیز از جا برکند و با تلاش و استوار شبانه روزی چاه های فراوانی را حفر کرده و باغهای زیادی را آباد کند.

آن امیر بیان و بلاغت و فصاحت در مورد اراده و همت اینگونه می فرماید:

شجاعة الرجل على قدر همته

شجاعت یک مرد به اندازه همت و اراده اوست.

غررالحکم، ح 10267

در جای دیگری به کسانی که دنبال اثبات شرافت خود هستند، اینگونه تذکر می دهد که شرافت را در استخوان های پوسیده نیاکانتان جستجو نکنید، چرا که شرافت در جای دیگری است.

الشَّرَفُ بِالْهِمَمِ الْعَالِيَةِ لَا بِالرِّمَمِ الْبَالِيَة

شرافت به همت های بلند است نه به استخوان های پوسیده.

تصنیف غررالحکم و دررالکلم ص 448 ، ح 10273

علی علیه السلام که مرد اراده و همت بود، نیکوترین خصلت را نیز در همین اراده و همت می دید و می فرمود:

أَحْسَنُ الشِّيَمِ شَرَفُ الْهِمَم

نیکوترین خصلت ها، بزرگی همت هاست.

تصنیف غررالحکم و دررالکلم ص 448 ، ح 10274

نگاه اجتماعی علی علیه السلام به افراد و سنگ محک و معیار سنجش ارزش افراد نیز با همت و اراده گره خورده است. چرا که معتقد است ارزش افراد را در ثروتشان نمی توان یافت بلکه

الْمَرْءُ بِهِمَّتِهِ لَا بِقُنْيَتِه

ارزش انسان به همت اوست ، نه به ثروت او.

تصنیف غررالحکم و دررالکلم ص 447 ، ح 10264

یا فرمود:

قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَى قَدْرِ هِمَّتِه

اندازه هر کس به اندازه همت اوست.

تصنیف غررالحکم و دررالکلم ص 93 ، ح 1627

و به همین دلیل است که امام خوبان، حضرت باقرالعلوم علیه السلام فرموده اند:

لَا شَرَفَ كَبُعْدِ الْهِمَّة

هیچ شرافتی چون بلند همتی نیست .

بحار الانوار (ط –بیروت) ج 75 ، ص 165

ثمرات اراده و همت در احادیث

اراده و همت چگونه باید باشد؟

نوشته احادیث اراده و همت اولین بار در محمد مصطفی حسینی. پدیدار شد.

به بیان معصومین علیهم السلام اراده و همت به تنهایی کافی نیستند و این خصوصیت انسان باید همراه با چیزهای دیگری باشد تا به کمال برسد.
برخی از مواردی که باید در مورد چگونگی اراده بدانیم، عبارتند از:

اراده تنها با تقوا سودمند خواهد بود
ممکن است کسی باشد که به خصوصیت درونی اراده دست یافته باشد. اما این اراده برای او سودمند نخواهد بود، مگر زمانی که این اراده، همت و تلاش همراه با تقوا و پارسایی باشد.
امام جعفر صادق علیه السلام فرمودند:
أُوصِيكَ بِتَقْوَى اللَّهِ وَ الْوَرَعِ وَ الِاجْتِهَادِ وَ اعْلَمْ أَنَّهُ لَا يَنْفَعُ اجْتِهَادٌ لَا وَرَعَ فِيه
تو را به تقوای الهی و پارسایی و کوشش سفارش می کنم و بدان که کوششی که در آن پارسایی نباشد، سودی نمی دهد.
کافی (ط – الاسلامیه) ج 2 ، ص 76 ، ح 1

اراده باید همراه با پایداری و استقامت و کمک خواستن از خدا باشد
بر کسی پوشیده نیست که اراده بدون پایداری و استقامت معنا ندارد ولی این را نیز باید به یاد داشت که انسان برای رسیدن به این استقامت و پایداری باید از خداوند تبارکت و تعالی کمک بخواهد.
پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می فرماید:
آنچه برايت سودمند است در به دست آوردن آن اراده كن و پايداري و استقامت نما و از پروردگارت كمك بخواه اگر كو ه ها به لرزه در آمدند ، تو پابرجا و استوار باش.

فرد دارای اراده قوی، بعد از پیروزی باید کرامت داشته باشد
از انسان دارای همت توقع می رود که در خواسته خود به موفقیت دست یابد، اما این را باید به یاد داشته باشد، کسی که به موفقیت دست پیدا می کند، باید با دیگران به صورت کریمانه برخورد نماید. چرا که حضرت علی علیه السلام می فرماید:
كُنْ بَعِيدَ الْهِمَمِ إِذَا طَلَبْتَ كَرِيمَ الظَّفَرِ إِذَا غَلَبْت
هر گاه در پی چیزی هستی، بلند همت باش و آن گاه که چیره شدی، در پیروزی کریم باش.
تصنیف غررالحکم و دررالکلم ص 448 ، ح 10276

برای رسیدن به پایان کار باید استقامت و مداومت در آن کار داشت
امام علی علیه السلام فرمودند:
الْعَمَلَ الْعَمَلَ ثُمَّ النِّهَايَةَ النِّهَايَةَ وَ الِاسْتِقَامَةَ الِاسْتِقَامَةَ ثُمَّ الصَّبْرَ الصَّبْرَ وَ الْوَرَعَ الْوَرَعَ إِنَّ لَكُمْ نِهَايَةً فَانْتَهُوا إِلَى نِهَايَتِكُم
کار کنید و آن را به پایانش رسانید و در آن پایداری کنید؛ آن گاه شکیبایی ورزید و پارسا باشید.
نهج البلاغة (للصبحي صالح) ص 252

در جای دیگری، ایشان مداومت بر کار کوچک را نتیجه بخش تر از کار زیاد همراه با خستگی بیان می کنند.
قَلِيلٌ تَدُومُ عَلَيْهِ أَرْجَى مِنْ كَثِيرٍ مَمْلُولٍ مِنْه
کار اندک، که بر آن مداومت ورزی، از کار بسیار که از آن خسته شوی، امیدوار کننده تر است.
نهج البلاغة (للصبحي صالح) ص 525 ، ح 278

سختکوشی و جدّ و جهد، لازمه اراده قوی است.
امیر بیان حضرت علی علیه السلام در این خصوص می فرماید:
عَلَيْكُمْ بِالْجِدِّ وَ الِاجْتِهَادِ وَ التَّأَهُّبِ وَ الِاسْتِعْدَاد
بر شما باد به تلاش و سخت کوشی و مهیا شدن و آماده شدن.
وسایل الشیعه ج 1 ، ص 92 ، ح 217

و در جای دیگر می فرماید:
طَاعَةُ اَللَّهِ سُبْحَانَهُ لاَ يَحُوزُهَا إِلاَّ مَنْ بَذَلَ اَلْجِدَّ وَ اِسْتَفْرَغَ اَلْجُهْدَ
به طاعت خدای سبحان دست نیابد مگر کسی که تلاش کند و نهایت کوشش خود را به کار گیرد.
شرح آقا جمال الدین خوانساری بر غررالحکم ج 7 ، ص 219

ترس دشمن اراده و مانع انجام کار است
حضرت علی علیه السلام با بیان یکی از آفت های پیشرفت در کارها، ترس را به عنوان مانع اراده و باعث زیان های بزرگ معرفی کرده و می فرماید:
إِذَا هِبْتَ أَمْراً فَقَعْ فِيهِ فَإِنَّ شِدَّةَ تَوَقِّيهِ أَعْظَمُ مِمَّا تَخَافُ مِنْه
هر گاه از کاری ترسیدی، خود را به کام آن بینداز، زیرا ترس شدید از آن کار، دشوارتر و زیان بار تر از اقدام به آن کار است.
نهج البلاغه (صبحی صالح ) ص 501 ، ح175

اراده و همت را صرف چه چیزهایی کنیم؟
یکی از سوالهایی که در موضوع اراده پیش می آید این است که همت، پشتکار و اراده خویش را مصروف چه کارهایی باید بکنیم. به عبارت دیگر، لازم است متوجه این باشیم که توان و اراده خودمان را مصروف چه کارهایی نکنیم؟
امیرمومنان علیه السلام خیلی زیبا به این سوال پاسخ می دهند.
اقْصِرْ هِمَّتَكَ عَلَى مَا يَلْزَمُكَ وَ لَا تَخُضْ فِيمَا لَا يَعْنِيك
همت خود را صرف چیزهایی کن که به آن نیاز داری و آنچه به کارت نمی آید پی گیری مکن.
تصنیف غررالحکم و دررالکلم ص 477 ، ح 10936

یا در حدیثی دیگر می فرماید:
كَفَى بِالْمَرْءِ غَفْلَةً أَنْ يَصْرِفَ هِمَّتَهُ فِيمَا لَا يَعْنِيه‏
از غفلت برای آدمی همین بس که همتش را در آنچه به کارش نمی آید، صرف کند.
تصنیف غررالحکم و دررالکلم ص 477 ، ح 10942

پایان این بخش را به روایتی از امام حسن مجتبی در مورد خصوصیت آدم بی همت و بی اراده اختصاص می دهیم.
امام حسن مجتبی علیه السلام فرمود:
لَا مُرُوَّةَ لِمَنْ لَا هِمَّةَ لَه
کسی که همت ندارد مروت ندارد.
کشف الغمه (ط-القدیمه) ج 1 ، ص 571 – بحار الانوار (ط-بیروت) ج 75 ، ص 111

بنابراین، از کسی که اهل اراده و همت نیست نباید توقع مروت و مردانگی داشت و روی قول چنین افرادی به هیچ وجه نباید حساب باز کرد.

احادیث اراده و همت

ثمرات اراده و همت در احادیث

نوشته اراده و همت چگونه باید باشد؟ با نگاهی به احادیث اولین بار در محمد مصطفی حسینی. پدیدار شد.

ضرب المثل های فارسی با موضوع اراده

ابن عطا اراده واقعی را اراده ای می داند که خلل ناپذیر باشد. گاهی وقتی انسان اراده ای می کند، احساس می کند که ابر و باد و مه و خورشید و فلک دست به دست هم دادند تا در کار او سنگ اندازی کنند. اما اراده باید محکم باشد و هیچ حادثه و عارضه ای در آن خلل و مانع ایجاد نکند.

از کلیله و دمنه نقل است که

انسان دارای اراده قرار نیست متوقف بشود و چون متوقف نمی شود خداوند متعال او را با اسباب و علل یاری می نماید.

فرصت ها می گذرند و تباه می شوند. خیلی زود انسان تمام فرصتهایش را از دست می دهد. جلوگیری از این تباهی تنها با دست بلند همت و اراده است. لذا گفته اند:

از سوی دیگر، کارهای سخت را با همت های بلند می توان انجام داد. چرا که

مولوی اراده را به کاشت دانه تشبیه می کند. شرایط در زندگی انسان هر چقدر هم فراهم باشد تا او اراده نکند و کاری انجام ندهد، به نتیجه ای نخواهد رسید. شرایط مساعد به تنهایی برای موفقیت کافی نیست، بلکه باید کاری کرد.

انسان قدرتمند کسی است که با قدرت اراده چاه وجودش را به جوشش آورده است.

حافظ اما حرف آخر را می زند، هر چقدر اراده داشته باشی می توانی تلاش کنی و واضح است که هر چه تلاش کنی، درو می کنی. جایی که می فرماید:

نشاط اصفهانی با یک استعاره می گوید حتی کار خطا کردن در چشم دوست، بهتر از هیچ کاری نکردن است. باید اراده داشت و برای رسیدن به دوست هر چه از دستت بر می آید، انجام دهی.

همان طور که حافظ انذار می کند که هر کس به وصل دوست رسیده با جد و جهد که نتیجه اراده هستند، رسیده است.

و حتما زیاد شنیدید که

بله، تکرار و استمرار در انجام کار انسان را به نتیجه مطلوب می رساند. این دو شرط لازم برای اراده هستند.

بعضی ها در زندگیشان دنبال راه کوتاه به موفقیت رسیدن هستند. کوتاه ترین راه رسیدن به موفقیت تقویت اراده است. باقی راهها همه بن بست هستند.

همت مردانه یا اراده قوی را باید از آب یاد گرفت. جایی که با چکه چکه فشار آوردن سد سکندر را نیز سوراخ می کند

آری، اگر کسی به صفت نفسانی اراده مسلح شد

و

کسی که اراده اش را تقویت کند، دیگر فقط به بالا و رسیدن به مقصودش توجه می کند و مشکلات را مانند ذره هایی می بیند که نباید به آن ها توجه کند.

فرد دارای اراده نباید از هیچ مشکل و سختی بهراسد، چرا که

و نکته آخر اینکه، وقتی انسان با تحقیق چیزی را می خواهد، و با ایمان و اعتقاد تصمیمی می گیرد و بعد قاطعانه اقدام می کند، کلید نهایی رسیدن به پیروزی صبر و استقامت و ثبات قدم است. هیچ نتیجه ای را نمی توان بدون صبر به دست آورد.

آنچه ذکر شد، تنها بخشی از ادبیات غنی کشورمان و ضرب المثل های فارسی با موضوع اراده و همت بود. شکی نیست که اگر کسی وقت و حوصله داشته باشد، خیلی بیشتر از این می تواند در این خصوص بیابد.

ضرب المثل های خارجی با موضوع اراده

نوشته ضرب المثل های فارسی با موضوع اراده اولین بار در محمد مصطفی حسینی. پدیدار شد.